Recepten formuleren

Er bestaan heel wat recepten om zeep te maken, maar het zal vaak genoeg voorkomen dat je een bepaalde soort olie of vet niet in huis hebt. Meteen maar even bestellen? Dat kan, maar op den duur zul je thuis zitten met twintig verschillende soorten oliën die je nauwelijks gebruikt.

Het probleem met zeeprecepten is dat je je écht moet houden aan de gegeven hoeveelheid olie. Je kunt niet een andere in de plaats gebruiken, zoals je misschien weleens hebt gedaan bij het bakken. Daarbij kun je bijv. speltmeel gebruiken in plaats van tarwebloem, zonder dat je taart een grote mislukking wordt. Bij zeep kan dat niet, omdat dan de hoeveelheid natriumhydroxide en water niet meer klopt. Dat kan niet alleen een verkeerde vorm of textuur van de zeep veroorzaken (zoals een te zachte of breekbare zeep), het kan er ook voor zorgen dat er teveel NaOH aanwezig is, waardoor de zeep agressief is voor je huid.

De oplossing hiervoor is om je eigen recepten te creëren. Zo kun je precies de oliën en vetten gebruiken die je wilt. En het formuleren van zeeprecepten is ook nog eens erg simpel. Je hoeft er echt geen wiskunde nerd voor te zijn.

Verzepingsgetal

Allereerst moet je weten dat bij elk soort vet een bepaalde hoeveelheid NaOH hoort. Dit wordt het verzepingsgetal genoemd. Het is de hoeveelheid NaOH dat nodig is om een bepaalde hoeveelheid olie om te zetten in zeep. Een voorbeeld: het verzepingsgetal van olijfolie is 0,134. Voor 100 g olijfolie is er dus 13,4 NaOH nodig, om de olijfolie in zeep te veranderen.

In de tabel hieronder zie je een overzicht van het verzepingsgetal per vetsoort. Daarnaast zie je ook hoeveel je van elke soort het best kunt gebruiken. Dat heeft te maken met de textuur van de zeep, maar uiteraard kun je ook afwijken van het aanbevolen percentage. Wees creatief en probeer eens wat uit!

(Tabel)

Stap 1: Olie en vetten

Kies de oliën en vetten uit die je in je recept wilt betrekken en bepaal van elke soort hoeveel je ervan wilt gaan gebruiken.

Voorbeeld:

Stap 2: Verzepingsgetal

Reken voor elke vet uit hoeveel natriumhydroxide je nodig hebt. Dit doe je door het verzepingsgetal te vermenigvuldigen met de hoeveelheid olie.

Stap 3: Overvetten

Wanneer je alles bij elkaar hebt opgeteld ga je de overvetting berekenen, het percentage extra vetten die je toevoegt aan je zeep. Je moet altijd méér vetten toevoegen dan naar verhouding nodig zijn, om er zeker van te zijn dat straks alle loog is verzeept. Anders bestaat de kans dat er nog loog over is in het eindproduct en dat je zeep irritatie veroorzaakt.

Om je zeep te overvetten kun je het best een percentage gebruiken tussen 5 en 9 %. Dit trek je af van de totale hoeveelheid NaOH.

Voorbeeld: overvetting van 7 %

Verminder de hoeveelheid NaOH met 6 %: =
150,4 g × 0,64 = 141,376

Nu kom je waarschijnlijk uit op een heel specifiek getal. Ik adviseer je om de hoeveelheid NaOH altijd naar beneden af te ronden.

Afgerond = 141g NaOH

Stap 4: Water

De hoeveelheid water is heel simpel te berekenen. Je kunt het best 30 – 35 % water gebruiken, van het totale gewicht aan vetten.

33 % water → 0,33 × 1.000 g = 330 g water

Kort samengevat

Hoeveelheid NaOH = hoeveelheid olie × verzepingsgetal × 0,94 (overvetting van 6 %) Hoeveelheid water = hoeveelheid olie × 0,32 (32 % aan water)

De perfecte zeep

Met de bovenstaande informatie kun je al heel ver komen. Je kunt veel verschillende zepen maken, en verschillende vetten en oliën uitproberen.

Er bestaan echter nog een aantal trucjes om zeker te weten dat je zeep goed lukt. Hiermee bedoel ik dat je een zeep krijgt die niet te hard of te zacht is en dat deze een bepaalde soort schuim krijgt. Om deze tips uit te leggen, is het belangrijk om het een en ander te weten over de opbouw van vetten en oliën.

Je weet waarschijnlijk dat een vet kan bestaan uit verzadigde vetzuren en onverzadigde vetzuren.

Verzadigde vetzuren

Hoe meer van deze vetzuren een olie bevat, hoe harder zijn consistentie is. Het zijn deze ook de verzadigde vetzuren die de hardheid geven aan een zeep. Daarom zul je verzekerd zijn van een harde zeep als 40 – 60 % van je zeep bestaat uit verzadigde vetten.

Deze verzadigde vetten kun je ook weer onder verdelen in soorten vetzuren. Een aantal van deze vetzuren hebben een positief effect op de werking en textuur van een zeep:

• Laurinezuur en myristinezuur hebben een wassend en reinigend op de zeep. Ze zorgen ook voor schuim met grote bellen. Pas wel op dat je niet te veel van deze vetten in je zeep betrekt, want in te grote hoeveelheid kunnen deze de huid uitdrogen.
  Aanbevolen percentage: 20 – 30 %
  Komen voor in: kokosolie, palmpitolie, babassu-olie
  
• Stearinezuur en palmitinezuur: zorgen er voor dat een zeep langer goed blijven en geven een zachte en romige schuim. Ze versnellen ook het proces van de trace.
  Aanbevolen percentage: 20 – 30 %
  Komen voor in: cacaoboter, avocado olie, baobab olie, palm olie, shea butter, mango boter.
  

Dit zijn de belangrijkste verzadigde vetzuren die nodig zijn voor een goede zeep. Als je de bovengenoemde eigenschappen in je zeep wilt terug vinden, kun je het best deze vetten gebruiken.

Onverzadigde vetzuren

De rest van je zeep kun je opvullen met oliën die veel onverzadigde vetzuren bevatten. Ook hier zijn er een aantal vetzuren, dier erg effectief zijn in zep en die het waard zijn genoemd te worden.

• Oliezuur geeft een zijdezachte en comfortabele textuur aan een zeep. Het heeft ook een hydraterend en versoepelend effect op de huid. Je vindt oliezuur o.a. in:
  olijfolie, amandelolie, hazelnootolie, avocado olie, pindaolie, druivenpitolie, rijstolie
• Ricinolzuur: deze vind je in grote mate terug in ricinusolie (ook wel castor olie of wonderolie). 90 % van de olie bestaat uit ricinolzuur. Dat verklaart ook de naam van de olie. Deze olie heeft in combinatie met verzadigde vetzuren enorm positieve effecten op een zeep. De olie op zichzelf schuimt niet, maar toegevoegd aan vetten met veel verzadigde vetzuren, zoals kokosolie en sheabutter, zorgt het voor een super zachte en aangename schuim. De zeep voelt fijn en glad aan.
• Linolzuur: dit vetzuur brengt ook weer veel zachtheid en een soeple schuim aan de zeep. Het zorgt ook voor het vertragen van de trace. In te grote hoeveelheden kan het zorgen voor een kwetsbare zeep, dus gebruik dit vetzuur in mate. Linolzuur komt voor in:
  walnoot olie, saffloerolie, zonnebloemolie, hennepzaadolie, koolzaadolie, lijnzaadolie, rijstolie

Olijfolie

Deze wonderlijke olie is het waard om nog even apart genoemd te worden. Olijfolie is ideaal om te gebruiken in zeep, omdat het voor een harde zeep zorgt. De meeste onverzadigde oliesoorten kun je niet gebruiken in zeep, omdat ze een te zachte textuur hebben. Maar olie bevat tot 20 % palmatinezuur, wat hardheid en stabiliteit geeft aan een zeep. Je kunt dus prima een zeep maken van 100% olijfolie.